7547625

Vai trò của văn hóa biển đối với sự phát triển của tỉnh Nghệ An

Văn hóa biển là một bộ phận quan trọng trong tổng thể văn hóa Việt Nam, được hình thành từ quá trình con người thích ứng, khai thác và gắn bó với môi trường biển qua nhiều thế hệ. Không chỉ phản ánh đời sống vật chất và tinh thần của cộng đồng cư dân ven biển, văn hóa biển còn là nguồn lực quan trọng phục vụ phát triển kinh tế, du lịch, giáo dục truyền thống và bảo vệ chủ quyền quốc gia. Theo PGS.TS Phạm Mai Hùng: “Di sản lịch sử - văn hóa biển, đảo Việt Nam là nguồn lực tạo nên các sản phẩm du lịch hấp dẫn, góp phần phát triển bền vững, củng cố bản sắc văn hóa dân tộc, đồng thời là cơ sở quan trọng để giáo dục lòng yêu nước và tăng cường giao lưu văn hóa giữa các quốc gia…”

Hình ảnh biển Cửa Lò 

Nghệ An là tỉnh có vị trí chiến lược ở khu vực Bắc Trung Bộ, với khoảng 82 km bờ biển trải dài từ phía Nam đến phía Bắc của tỉnh. Dọc tuyến ven biển hình thành nhiều cộng đồng cư dân sinh sống bằng nghề khai thác, nuôi trồng thủy sản và các hoạt động kinh tế biển. Trong quá trình lịch sử, các cộng đồng này đã sáng tạo và lưu giữ hệ thống giá trị văn hóa biển phong phú, góp phần tạo nên bản sắc riêng của vùng đất Nghệ An.

Trước hết, văn hóa biển là nền tảng tinh thần và là yếu tố quan trọng cấu thành bản sắc văn hóa của các cộng đồng cư dân ven biển Nghệ An. Những giá trị văn hóa được hình thành trong quá trình lao động và sinh hoạt như lễ hội cầu ngư, tín ngưỡng thờ cá Ông, các phong tục tập quán, kinh nghiệm đi biển, tri thức dân gian về khai thác hải sản và ứng phó với thiên tai đã trở thành sợi dây gắn kết cộng đồng, góp phần duy trì sự ổn định xã hội và bảo tồn truyền thống văn hóa địa phương.

Bên cạnh giá trị văn hóa - xã hội, văn hóa biển còn góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế biển. Những kinh nghiệm tích lũy qua nhiều thế hệ trong khai thác, đánh bắt và nuôi trồng thủy sản không chỉ giúp nâng cao hiệu quả sản xuất mà còn hỗ trợ cộng đồng thích ứng với điều kiện tự nhiên khắc nghiệt của vùng biển miền Trung. Đồng thời, các sản phẩm văn hóa đặc trưng như ẩm thực biển, nghề truyền thống, lễ hội dân gian và các hoạt động văn hóa cộng đồng đã tạo thêm giá trị cho các ngành kinh tế dịch vụ, đặc biệt là du lịch.

Trong những năm gần đây, văn hóa biển ngày càng khẳng định vai trò là nguồn lực quan trọng cho phát triển du lịch bền vững. Nghệ An sở hữu nhiều bãi biển đẹp như Cửa Lò, Cửa Hội cùng hệ thống đảo, núi ven biển giàu tiềm năng khai thác du lịch. Tuy nhiên, sức hấp dẫn của du lịch biển không chỉ đến từ cảnh quan tự nhiên mà còn được tạo nên bởi những giá trị văn hóa đặc sắc của cư dân địa phương. Các di tích, lễ hội truyền thống, nghề biển, nghệ thuật ẩm thực và đời sống sinh hoạt của ngư dân đã góp phần tạo nên bản sắc riêng cho du lịch biển Nghệ An, giúp đa dạng hóa sản phẩm du lịch, nâng cao trải nghiệm của du khách và tăng sức cạnh tranh của địa phương.

Ngoài ra, văn hóa biển còn có ý nghĩa quan trọng trong việc nâng cao nhận thức bảo vệ tài nguyên và môi trường biển. Nhiều tập quán, quy ước truyền thống của cộng đồng ngư dân chứa đựng những tri thức bản địa có giá trị về khai thác hợp lý nguồn lợi thủy sản, bảo vệ hệ sinh thái và ứng phó với thiên tai. Đây là những kinh nghiệm quý cần được nghiên cứu, bảo tồn và phát huy trong bối cảnh phát triển kinh tế biển bền vững hiện nay.

Đặc biệt, văn hóa biển còn gắn liền với nhiệm vụ bảo vệ chủ quyền biển, đảo và bảo đảm quốc phòng - an ninh. Truyền thống bám biển, vươn khơi của các thế hệ ngư dân không chỉ phục vụ phát triển kinh tế mà còn góp phần khẳng định sự hiện diện của cộng đồng dân cư trên các vùng biển, qua đó đóng góp vào công cuộc bảo vệ chủ quyền và lợi ích quốc gia trên biển.

Có thể khẳng định rằng, văn hóa biển Nghệ An không chỉ là di sản văn hóa quý giá mà còn là nguồn lực nội sinh quan trọng phục vụ phát triển kinh tế, du lịch, giáo dục truyền thống, bảo vệ môi trường và giữ gìn chủ quyền biển, đảo. Đây là cơ sở quan trọng để tỉnh Nghệ An xây dựng chiến lược phát triển bền vững gắn với bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa biển trong giai đoạn hiện nay.

 Yêu cầu đặt ra đối với hoạt động trưng bày văn hóa biển trong bảo tàng

Với những giá trị đặc trưng cả về vật thể và phi vật thể, văn hóa biển đặt ra những yêu cầu riêng đối với hoạt động trưng bày trong bảo tàng. Nếu các hiện vật truyền thống có thể được giới thiệu thông qua hình thức trưng bày tĩnh, thì nhiều yếu tố của văn hóa biển lại gắn với không gian rộng lớn, hoạt động lao động mang tính động và đời sống tinh thần phong phú của cộng đồng cư dân ven biển. Vì vậy, việc tổ chức trưng bày cần đáp ứng những yêu cầu cơ bản sau:

Trước hết, trưng bày phải tái hiện được không gian văn hóa biển một cách trực quan và sinh động. Không gian biển với các yếu tố như làng chài, bến cá, ngư trường hay môi trường sinh thái biển rất khó đưa nguyên trạng vào bảo tàng. Do đó, cần sử dụng hệ thống tư liệu hình ảnh, mô hình, sa bàn và các phương tiện hỗ trợ hiện đại nhằm giúp công chúng hình dung đầy đủ về môi trường sống và lao động của cư dân ven biển.

Không gian trưng bày văn hóa biển tại Bảo tàng Nghệ An - Xô viết Nghệ tĩnh.

Thứ hai, trưng bày cần thể hiện được tính động của các hoạt động văn hóa biển. Các quá trình như đánh bắt hải sản, ra khơi, kéo lưới, chế biến thủy sản hay tổ chức lễ hội đều diễn ra trong không gian mở và mang tính vận động liên tục. Nếu chỉ sử dụng hiện vật đơn lẻ sẽ khó truyền tải đầy đủ nội dung và ý nghĩa của các hoạt động này. Vì vậy, việc kết hợp nhiều phương thức trình bày khác nhau là yêu cầu cần thiết nhằm tăng khả năng diễn giải và truyền đạt thông tin.

Thứ ba, hoạt động trưng bày cần chú trọng yếu tố trải nghiệm và tương tác. Xu hướng bảo tàng hiện đại không chỉ dừng lại ở việc cung cấp thông tin mà còn hướng tới tạo lập những trải nghiệm trực tiếp cho công chúng. Đối với văn hóa biển, việc tăng cường tương tác sẽ giúp người xem hiểu sâu hơn về nghề biển, đời sống ngư dân và các giá trị văn hóa gắn với môi trường biển.

Thứ tư, trưng bày cần chú trọng bảo tồn và giới thiệu các giá trị văn hóa phi vật thể. Bên cạnh các hiện vật như ngư cụ, thuyền bè hay sản phẩm nghề biển, văn hóa biển còn bao gồm hệ thống lễ hội, tín ngưỡng, tri thức dân gian, tập quán xã hội và các hình thức sinh hoạt cộng đồng. Đây là những yếu tố khó thể hiện bằng hiện vật truyền thống, đòi hỏi phải có các phương thức diễn giải phù hợp để phản ánh đầy đủ đời sống tinh thần của cư dân ven biển.

Cuối cùng, trưng bày cần xây dựng được một câu chuyện xuyên suốt, liên kết hài hòa giữa các giá trị vật thể và phi vật thể trong một chỉnh thể thống nhất. Việc xây dựng chủ đề và nội dung theo hướng kể chuyện sẽ giúp công chúng không chỉ tiếp nhận thông tin mà còn hiểu được bối cảnh lịch sử, ý nghĩa văn hóa và vai trò của di sản trong đời sống xã hội đương đại.

 Vai trò của công nghệ số trong nâng cao hiệu quả trưng bày văn hóa biển

Trong bối cảnh chuyển đổi số đang diễn ra mạnh mẽ trên lĩnh vực văn hóa, công nghệ số đã trở thành công cụ quan trọng giúp các bảo tàng đổi mới phương thức trưng bày và nâng cao trải nghiệm của công chúng. Đối với văn hóa biển – loại hình di sản có tính không gian rộng lớn, nội dung phong phú và nhiều yếu tố phi vật thể – việc ứng dụng công nghệ số càng trở nên cần thiết.

Trước hết, công nghệ số cho phép tái hiện không gian văn hóa biển một cách chân thực và sinh động. Các công nghệ như thực tế ảo (VR), thực tế tăng cường (AR), mô hình 3D hay trình chiếu đa phương tiện giúp tái tạo cảnh quan biển, làng chài, bến cá và các hoạt động nghề biển, tạo cảm giác trực quan cho người xem.

Khách tham quan trải nghiệm công nghệ VR tại Bảo tàng Nghệ An - Xô viết Nghệ Tĩnh

Bên cạnh đó, công nghệ số hỗ trợ hiệu quả trong việc mô phỏng các hoạt động mang tính động. Những quá trình như ra khơi đánh bắt, kéo lưới, chế biến hải sản hoặc tổ chức lễ hội có thể được tái hiện thông qua phim tư liệu, hoạt hình, đồ họa 3D và các ứng dụng tương tác, giúp công chúng dễ dàng tiếp cận và hiểu rõ hơn về đời sống cư dân biển.

Một ưu thế nổi bật khác của công nghệ số là khả năng tăng cường tính tương tác và cá nhân hóa trải nghiệm. Thông qua màn hình cảm ứng, thiết bị di động hoặc các ứng dụng thông minh, người xem có thể chủ động lựa chọn nội dung quan tâm, tìm hiểu thông tin theo nhu cầu và tham gia trực tiếp vào quá trình khám phá di sản.

Công nghệ số cũng mở ra những giải pháp hiệu quả trong bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa phi vật thể. Các loại hình lễ hội, tín ngưỡng, tri thức dân gian, lời kể của nhân chứng hay tư liệu lịch sử có thể được số hóa, lưu trữ lâu dài và tích hợp vào hệ thống trưng bày, góp phần bảo vệ và lan tỏa các giá trị văn hóa đến đông đảo công chúng.

Đặc biệt, công nghệ số giúp mở rộng phạm vi tiếp cận của bảo tàng vượt ra ngoài không gian vật lý truyền thống. Thông qua các nền tảng trực tuyến, triển lãm số và bảo tàng ảo, công chúng có thể tiếp cận các giá trị văn hóa biển Nghệ An mọi lúc, mọi nơi, góp phần nâng cao hiệu quả giáo dục và quảng bá di sản.

Khách tham quan tìm hiểu thông tin thông qua màn hình tương tác tại Bảo tàng Nghệ An - Xô viết Nghệ Tĩnh

Văn hóa biển Nghệ An là bộ phận quan trọng trong kho tàng di sản văn hóa của tỉnh, phản ánh quá trình hình thành, phát triển và thích ứng của cộng đồng cư dân ven biển với môi trường tự nhiên. Không chỉ góp phần tạo dựng bản sắc văn hóa địa phương, văn hóa biển còn là nguồn lực quan trọng phục vụ phát triển kinh tế, du lịch, giáo dục truyền thống, bảo vệ môi trường và giữ gìn chủ quyền biển, đảo.

Những đặc trưng riêng của văn hóa biển đặt ra yêu cầu đổi mới phương thức trưng bày trong bảo tàng theo hướng trực quan, sinh động, tăng cường trải nghiệm và khả năng tương tác. Trong bối cảnh chuyển đổi số hiện nay, công nghệ số không chỉ là công cụ hỗ trợ mà còn trở thành giải pháp chiến lược giúp nâng cao hiệu quả bảo tồn, diễn giải và phát huy giá trị di sản. Đây cũng là cơ sở quan trọng để Bảo tàng Nghệ An – Xô viết Nghệ Tĩnh tiếp tục đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số trong hoạt động trưng bày văn hóa biển, đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của công chúng và góp phần phát huy hiệu quả giá trị di sản trong đời sống đương đại./.