7549950

     Đan võng gai là một nghề thủ công truyền thống của đồng bào dân tộc Thổ tại xóm Mo Mới, xã Nghĩa Xuân, huyện Quỳ Hợp ( nay thuộc xã Tam Hợp). Trải qua hàng trăm năm, nghề này gắn liền với đời sống văn hóa và tinh thần của người dân địa phương. Ngày nay, người Thổ ở nhiều nơi còn lưu giữ được nghề này và phát triển mạnh tại cộng đồng người Thổ ở huyện Quỳ Hợp, trong đó nhóm Thổ ở xã Nghĩa Xuân là tiêu biểu nhất.

    Trước đây, người Thổ trồng cây gai trên nương, giờ họ chủ yếu trồng ở vườn. Sau khi thu hoạch cây gai, họ lấy thân xe thành sợi làm nguyên liệu chính để đan võng. Lá gai được sử dụng để làm bánh gai, cũng là một đặc sản được nhiều người biết đến. Võng gai của người Thổ bền và đẹp nhờ vào sự khéo léo của người phụ nữ với những kỹ năng được truyền thụ qua các thế hệ.

                                                                            Nghề đan võng gai của phụ nữ Thổ

      Để làm nên một chiếc võng gai bền bỉ với thời gian, có tuổi thọ sử dụng lên tới 15 - 20 năm, người thợ phải trải qua những công đoạn cực kỳ tỉ mẩn. Đầu tiên là khâu chọn nguyên liệu. Cây gai phải là những cây già mọc sâu trong rừng hoặc ven khe suối. Người thợ chặt về, tước bỏ lá, tuốt lớp vỏ bên ngoài để lấy được phần sợi gai dai chắc nhất bên trong. Lớp sợi thô này sau đó được đem luộc kỹ trong nhiều giờ liền nhằm loại bỏ nhựa rừng, giúp sợi gai mềm mại và ngả sang màu trắng ngà tự nhiên. Sợi gai khô tiếp tục được người phụ nữ Thổ tỉ mỉ nối lại rồi dùng tay vuốt dứt khoát trên đùi để hai hoặc ba sợi bện chặt vào nhau thành một sợi chỉ gai săn chắc (gọi là công đoạn xe sợi). Khi những cuộn chỉ gai đã sẵn sàng, người thợ dùng một con thoi gỗ quấn đầy chỉ để bắt đầu đan. Khó nhất trong kỹ thuật đan võng gai là phần tết hai đầu võng (tai võng) và đan phần bìa biên. Từng mắt lưới phải được thắt nút chặt chẽ, đều tăm tắp để võng có độ co giãn tốt, không bị co rúm hay lệch xệch khi chịu tải trọng lớn. Phải mất hàng tháng trời ròng rã, một người thợ lành nghề mới có thể hoàn thiện được một chiếc võng hoàn chỉnh. Người Thổ đan võng gai trong gia đình hoặc tập hợp thành nhóm lại để cùng sản xuất. Đan võng gai là công việc của người phụ nữ. Họ đi trồng gai, thu hoạch gai và xe sợi gai, sau đó cũng là người tiến hành đan võng. Trước đây, hầu hết phụ nữ Thổ ở khu vực Quỳ Hợp đều biết đan võng gai. Nhưng hiện nay chỉ những người lớn tuổi còn giữ nghề. Lớp trẻ thì chỉ một vài người ở lại quê nhà còn học các bà, các mẹ để biết đan. Xóm Mo Mới xã Nghĩa Xuân nơi võng gai của người Thổ được biết đến nhiều nhất và cũng tập trung nhiều người biết đan võng nhất thì đa số cũng là người già, trong đó có người 87 tuổi. Theo bà Trương Thị Thao - hội người cao tuổi xóm Mo Mới cho biết: Ngày trước vào gia đình người Thổ nào ở đây cũng gặp cảnh người phụ nữ ngồi đan võng. Mục đích chính là để sử dụng hoặc trao đổi nên họ tranh thủ đan những lúc nhàn rỗi. Có lúc, chị em tập trung lại thành các nhóm để đan võng và trò chuyện cho vui, thậm chí những lúc đông người, đan xong còn nổi cồng chiêng nhảy múa.

                                      Tụ họp để vừa đan võng, vừa trò chuyện như là một sinh hoạt văn hóa của người Thổ

     Trong đời sống tinh thần của đồng bào dân tộc Thổ ở Nghĩa Xuân, chiếc võng gai mang tính biểu trưng cao và gắn liền với cả một vòng đời con người. Hình ảnh chiếc võng gai đung đưa bên hiên nhà sàn hòa cùng tiếng ru ầu ơ của bà, của mẹ đã nuôi dưỡng tâm hồn biết bao thế hệ người con bản xứ. Đặc biệt, võng gai còn là món quà cưới thiêng liêng. Theo phong tục xa xưa, trước khi con gái xuất giá nhà chồng, người mẹ sẽ tự tay lựa những sợi gai tốt nhất đan một chiếc võng thật đẹp làm của hồi môn cho con. Chiếc võng gai theo cô dâu về nhà chồng như một biểu tượng cho sự đảm đang chung thủy và khéo léo của người phụ nữ Thổ. Nó gửi gắm lời chúc phúc của cha mẹ mong cho tổ ấm mới luôn bền chặt, dẻo dai giống như đặc tính của sợi gai rừng. Khi những đứa trẻ ra đời, chúng lại được đặt nằm trong chiếc võng hồi môn ấy tiếp nối dòng chảy sưởi ấm tình mẫu tử qua năm tháng.

       Dù mang giá trị văn hóa sâu sắc và người phụ nữ Thổ rất coi trọng nghề truyền thống này song nghề đan võng gai tại xóm Mó Mới hiện nay đang phải đối mặt với nguy cơ mai một hiện hữu. Hiện tại, trong xóm chỉ còn khoảng 5 đến 6 cụ bà cao niên là còn nắm giữ và duy trì được kỹ thuật đan võng thuần thục. Cơn lốc thị trường với các loại võng vải, võng công nghiệp giá rẻ tiện lợi tràn ngập khiến đầu ra của võng gai truyền thống gặp nhiều trắc trở. Thêm vào đó, diện tích rừng thu hẹp khiến nguồn nguyên liệu cây gai tự nhiên trở nên khan hiếm, thế hệ trẻ trong bản phần lớn đi làm ăn xa không còn mặn mà với công việc đòi hỏi sự kiên trì tỉ mẩn này. Một chiếc võng gai hiện có giá dao động từ 800.000 đến hơn 1 triệu đồng. Mức giá này dẫu xứng đáng với công sức bỏ ra cả tháng trời của các nghệ nhân nhưng lại khó cạnh tranh và chưa thể trở thành nguồn thu nhập chính để người dân sống khỏe với nghề.

      Trước nguy cơ bị mai một, các nghệ nhân gạo cội xã Nghĩa Xuân cùng chính quyền địa phương đang tích cực triển khai các hoạt động phục dựng. Những lớp dạy nghề ngắn hạn được tổ chức ngay tại nhà văn hóa xóm để truyền dạy kỹ thuật đan cho phụ nữ trẻ. Nhiều cuộc trình diễn, quảng bá nét đẹp văn hóa đan võng gai gắn liền với trang phục truyền thống, cồng chiêng của người Thổ đã được tổ chức trong các dịp lễ hội địa phương.

    Chiếc võng gai dẫu mộc mạc nhưng chứa đựng cả chiều sâu lịch sử, tâm hồn và tình yêu quê hương của người Thổ. Bảo tồn nghề đan võng gai chính là giữ lại một nốt nhạc trầm bình yên giữa nhịp sống hối hả hôm nay.

                             Cán bộ Bảo tàng trong chuyến đi sưu tầm tại xóm Mo Mới, xã Nghĩa Xuân, Quỳ Hợp ( Nay xã Tam Hợp)

Bảo tàng Nghệ An – Xô Viết Nghệ Tĩnh hiện đang bảo quản hiện vật là chiếc võng của bà: Trương Thị Thao xóm Mo Mới, xã Nghĩa Xuân, Quỳ Hợp.( Nay xã Tam Hợp)