7557157

Màn đen (tiếng Thái gọi là Xuất đăm hoặc Pới đăm) là một vật dụng sinh hoạt truyền thống gắn bó mật thiết với đời sống của cộng đồng người Thái ở Nghệ An. Không chỉ có chức năng che chắn, bảo vệ giấc ngủ, màn đen còn là biểu tượng của hạnh phúc gia đình, là của hồi môn trong hôn nhân, đồng thời phản ánh trình độ nghề dệt, nhuộm, thêu thủ công và quan niệm văn hóa của người Thái. Thông qua nghiên cứu tư liệu và hiện vật đang lưu giữ tại Bảo tàng Nghệ An – Xô Viết Nghệ Tĩnh, bài viết góp phần làm rõ những giá trị lịch sử, văn hóa và nghệ thuật của chiếc màn đen trong đời sống truyền thống của đồng bào Thái ở Nghệ An.

Trong kho tàng di sản văn hóa của các dân tộc thiểu số Việt Nam, những vật dụng sinh hoạt thường ngày không chỉ đáp ứng nhu cầu sử dụng mà còn lưu giữ nhiều giá trị văn hóa đặc sắc. Đối với đồng bào Thái ở Nghệ An, chiếc màn đen là một trong những hiện vật tiêu biểu phản ánh đầy đủ đời sống vật chất, tinh thần, phong tục hôn nhân, tập quán cư trú và nghề thủ công truyền thống.

Ngày nay, cùng với sự thay đổi của điều kiện kinh tế - xã hội, màn đen truyền thống dần được thay thế bởi các loại màn công nghiệp. Vì vậy, việc nghiên cứu, sưu tầm và bảo tồn loại hình hiện vật này có ý nghĩa quan trọng trong công tác bảo tồn di sản văn hóa dân tộc và phục vụ hoạt động trưng bày, giáo dục tại bảo tàng.

Người Thái ở Nghệ An gồm các nhóm địa phương như Tày Mường, Tày Thanh, Tày Mười và Tày Khăng đều sử dụng màn đen trong đời sống hằng ngày. Ngoài Nghệ An, màn đen còn phổ biến trong cộng đồng người Thái ở Thanh Hóa, khu vực Tây Bắc Việt Nam, Lào, vùng Đông Bắc Thái Lan và bang Shan (Myanmar).

Tùy theo từng nhóm địa phương, màn đen có tên gọi khác nhau như Xuất đăm hoặc Pới đăm, nhưng nhìn chung đều có cấu tạo và công năng tương đối thống nhất, phản ánh sự tương đồng về văn hóa của cộng đồng người Thái trong khu vực Đông Nam Á.

Màn đen truyền thống thường có dạng hình chữ nhật hoặc hình vuông, gồm ba bộ phận chính:

• Phần đầu hay rèm màn (hua);
• Phần thân (tô hoặc phưn);
• Phần đỉnh hay lưng màn (lăng).

Phần rèm là bộ phận được trang trí cầu kỳ nhất, gồm hai hoặc bốn tấm vải thổ cẩm ghép lại. Gia đình khá giả thường sử dụng vải dệt từ tơ tằm, còn các gia đình bình dân sử dụng sợi bông tự dệt và nhuộm chàm. Trên rèm xuất hiện nhiều mô típ trang trí như hình rồng, chim, gà, người cưỡi ngựa, hoa lá, cùng nhiều hoa văn hình học mang ý nghĩa biểu tượng.

Phần thân màn được ghép từ nhiều tấm vải bông nhuộm chàm màu đen. Phần lưng màn được làm bằng vải màu đen hoặc màu sẫm, ghép từ hai đến bốn mảnh nhằm tăng độ bền và tạo sự cân đối cho tổng thể.

Việc nhuộm chàm màu đen không chỉ phản ánh kỹ thuật nhuộm truyền thống của người Thái mà còn phù hợp với điều kiện sinh hoạt trong nhà sàn, góp phần tạo nên nét đặc trưng riêng của loại hình hiện vật này.

Giá trị sử dụng trong đời sống truyền thống và phong tục hôn nhân

Trong đời sống thường nhật, màn đen được mắc trong buồng ngủ nhằm chống muỗi, côn trùng và giữ gìn sức khỏe cho các thành viên trong gia đình sống ở vùng rừng núi. Người Thái thường sử dụng hai thanh tre hoặc nứa luồn qua hai đầu màn rồi buộc vào bốn dây treo trên hệ thống rui mái nhà sàn.

Khác với các loại màn màu sáng phổ biến hiện nay, màn truyền thống luôn được nhuộm màu đen. Theo quan niệm của người Thái, màu đen giúp hạn chế ánh sáng xuyên qua, đồng thời tạo sự kín đáo trong không gian sinh hoạt. Do nhà sàn truyền thống thường không có vách ngăn rõ ràng giữa các khu vực ngủ của các thành viên trong gia đình, chiếc màn trở thành giải pháp hiệu quả để tạo không gian riêng tư, đặc biệt đối với các cặp vợ chồng.

Trong nghi lễ cưới truyền thống, bà mối là người trực tiếp trải chiếu, chăn, đệm và mắc màn cho đôi vợ chồng trẻ trong đêm động phòng. Đây là một nghi thức mang ý nghĩa chúc phúc, đánh dấu sự khởi đầu của cuộc sống hôn nhân.

Theo Tiến sĩ Vi Văn An (nguyên Trưởng phòng Nghiên cứu Sưu tầm Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, là chuyên gia hàng đầu về Thái học): “Đối với người Thái, màn đen là một phần quan trọng trong của hồi môn mà cô gái mang về nhà chồng. Gia đình khá giả thường chuẩn bị nhiều chiếc, còn gia đình bình dân ít nhất cũng phải có một chiếc. Những chiếc màn này có thể do mẹ, bà hoặc chính người con gái tự tay dệt, nhuộm và may.

Số lượng cũng như chất lượng màn đen từng được xem là một trong những tiêu chí phản ánh điều kiện kinh tế của gia đình. Đồng thời, chiếc màn còn thể hiện sự khéo léo, chăm chỉ, đức tính cần cù và khả năng lao động của người phụ nữ. Vì vậy, đây không đơn thuần là vật dụng sinh hoạt mà còn là biểu tượng của phẩm hạnh và trách nhiệm của người con gái trong việc xây dựng tổ ấm.

Khi người phụ nữ qua đời, chiếc màn đen vẫn được coi là tài sản cá nhân. Theo phong tục, nếu màn đã cũ hoặc hư hỏng thì được đặt tại nhà mồ như một vật dụng gắn bó với người đã khuất, phản ánh quan niệm về sự tiếp nối giữa cuộc sống hiện tại và thế giới tổ tiên.”

 Giá trị văn hóa, nghệ thuật và biểu tượng

Mỗi chiếc màn đen là sự kết tinh của nghề dệt, nhuộm chàm và nghệ thuật thêu truyền thống của người Thái. Những hoa văn trên rèm màn không chỉ có chức năng trang trí mà còn chứa đựng nhiều lớp ý nghĩa biểu tượng.

Các mô típ hình học, đường zíc zắc, hoa lá, chim thú hay hình người phản ánh vũ trụ quan, nhân sinh quan và tín ngưỡng dân gian của cộng đồng người Thái. Chúng thể hiện quan niệm về sự hòa hợp giữa con người với thiên nhiên, khát vọng về cuộc sống bình yên, hạnh phúc và sinh sôi phát triển.

Qua chiếc màn đen có thể nhận thấy sự gắn kết giữa đời sống vật chất và đời sống tinh thần của người Thái, trong đó mỗi vật dụng sinh hoạt đều mang trong mình những thông điệp văn hóa được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.

 Hiện vật màn đen tại Bảo tàng Nghệ An – Xô Viết Nghệ Tĩnh

Một hiện vật tiêu biểu hiện đang được lưu giữ tại Bảo tàng Nghệ An – Xô Viết Nghệ Tĩnh là chiếc màn đen của bà Sầm Thị Hương, người dân tộc Thái, cư trú tại bản Hoa Tiến 2, xã Châu Tiến, tỉnh Nghệ An.

Chiếc màn do chính bà Hương tự dệt, nhuộm và may trước khi kết hôn để mang về nhà chồng làm của hồi môn. Trong nhiều năm, hiện vật được gia đình sử dụng trong sinh hoạt hằng ngày và trở thành một phần ký ức gắn với đời sống gia đình người Thái.

Màn đen của bà Sầm Thị Hương, người dân tộc Thái, cư trú tại bản Hoa Tiến 2, xã Châu Tiến, tỉnh Nghệ An – hiện vật tiêu biểu đang được bảo quản tại Bảo tàng Nghệ An – Xô viết Nghệ Tĩnh

Màn được dệt hoàn toàn thủ công từ sợi bông tự nhiên, sau đó nhuộm chàm tạo màu đen đặc trưng. Vải dệt tay có độ dày vừa phải, bền chắc nhưng vẫn bảo đảm độ thông thoáng phù hợp với khí hậu vùng núi. Hiện vật có kích thước dài 180 cm, rộng 144 cm, cao 158 cm. Phần diềm xung quanh đỉnh màn được viền bằng dải vải nhỏ, kết hợp các hoa văn thổ cẩm thêu thủ công với những hình khối hình học, đường zíc zắc cùng các mô típ mang ý nghĩa tâm linh của người Thái.

Theo lời bà Sầm Thị Hương, công dụng quan trọng nhất của màn là chống muỗi và côn trùng, bảo vệ sức khỏe cho các thành viên trong gia đình. Bên cạnh đó, việc sử dụng màu chàm đen còn xuất phát từ đặc điểm kiến trúc nhà sàn truyền thống không có sự phân chia rõ ràng giữa các không gian sinh hoạt. Chính màu đen giúp tạo nên sự kín đáo và riêng tư cần thiết cho mỗi gia đình. Thiết kế, màu sắc và kỹ thuật chế tác của chiếc màn phản ánh trực tiếp cấu trúc không gian cư trú cũng như nếp sống cộng đồng của người Thái.

Mỗi họa tiết trên chiếc màn đều chứa đựng những biểu tượng văn hóa đặc sắc, phản ánh thế giới quan, tín ngưỡng và những truyền thuyết dân gian của cộng đồng. Vì vậy, hiện vật không chỉ có giá trị sử dụng mà còn là một tư liệu quý phục vụ nghiên cứu về văn hóa truyền thống của người Thái ở Nghệ An.

Màn đen của người Thái Nghệ An là một hiện vật dân tộc học có giá trị đặc biệt, phản ánh sinh động đời sống vật chất, tinh thần và bản sắc văn hóa của cộng đồng người Thái. Từ cấu tạo, chất liệu, kỹ thuật chế tác đến công năng sử dụng và ý nghĩa trong hôn nhân, gia đình, mỗi chiếc màn đều chứa đựng những tri thức dân gian, kỹ năng thủ công và quan niệm văn hóa được tích lũy qua nhiều thế hệ.

Hiện vật màn đen của bà Sầm Thị Hương hiện đang lưu giữ tại Bảo tàng Nghệ An – Xô Viết Nghệ Tĩnh là minh chứng cụ thể cho những giá trị đó. Đây không chỉ là một đồ dùng sinh hoạt truyền thống mà còn là tư liệu gốc có giá trị phục vụ nghiên cứu, bảo tồn và phát huy di sản văn hóa của đồng bào Thái. Trong bối cảnh hiện đại, việc sưu tầm, bảo quản và giới thiệu những hiện vật như chiếc màn đen có ý nghĩa quan trọng trong việc gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc, góp phần giáo dục cộng đồng và quảng bá các giá trị văn hóa truyền thống của Nghệ An.