7589026

Xã Cẩm Xuyên là đơn vị hành chính mới của tỉnh Hà Tĩnh, được thành lập năm 2025 trên cơ sở sáp nhập 3 đơn vị hành chính cũ, gồm: thị trấn Cẩm Xuyên, xã Cẩm Quang và xã Cẩm Quan. Nơi đây được biết đến là vùng quê có bề dày truyền thống lịch sử, văn hóa và cách mạng. Qua các thời kỳ lịch sử nối tiếp, người dân nơi đây luôn phát huy tinh thần yêu nước, đoàn kết, ý chí kiên cường không quản ngại hi sinh, gian khổ để đóng góp sức người, sức của vào sự nghiệp đấu tranh giành độc lập, xây dựng và bảo vệ quê hương, đất nước.

Đồng chí Trần Công Lạc sinh năm 1904 tại làng Nhược Thạch, xã Thạch Khê Trung, tổng Vân Tán, huyện Cẩm Xuyên, tỉnh Hà Tĩnh. Trong quá trình hoạt động, đồng chí còn có các tên gọi khác: Trần Hữu Lạc, Trần Hơng, bí danh: Thung Dung. Trước khi sáp nhập, quê hương của đồng chí thuộc thôn 4, xã Cẩm Quang, huyện Cẩm Xuyên, tỉnh Hà Tĩnh.

Đồng chí Trần Công Lạc

Sinh ra và lớn lên trong hoàn cảnh nước mất, nhà tan, phải sống trong cảnh một cổ đôi tròng áp bức, đồng chí Trần Công Lạc nói riêng và nhân dân Cẩm Quang nói chung đã sớm nung nấu ý chí căm thù giặc, sẵn sàng đón thời cơ để vùng lên đấu tranh giải phóng quê hương, đất nước.

Giữa những năm 20 của thế kỷ XX, ở Cẩm Xuyên đã hình thành các cơ sở của tổ chức Việt Nam Thanh niên Cách mạng Đồng chí Hội và Phục Việt. Nhờ những hoạt động của hai tổ chức này, những tư tưởng yêu nước tiến bộ đã ảnh hưởng mạnh mẽ, sâu rộng đến các tầng lớp trí thức, thanh niên yêu nước Cẩm Quan, trong đó có đồng chí Trần Công Lạc.

Tháng 3/1930, Đảng bộ Lâm thời Hà Tĩnh ra đời, đã bí mật điều một số đồng chí Tỉnh ủy viên và một số cán bộ về các địa phương để gây dựng thêm cơ sở Đảng. Xã Cẩm Quang lúc này tuy chưa phát triển đảng viên và chưa có chi bộ cộng sản, nhưng dưới sự vận động của tổ chức Nông hội đỏ bí mật Thạch Khê Trung, đồng chí Trần Công Lạc và nhiều nông dân tiến bộ đã tham gia vào một số cuộc đấu tranh do Ban Cán sự huyện Cẩm Xuyên lãnh đạo, như: cuộc mít tinh, biểu tình tố cáo tội ác của quan lại, cường hào tại cây bàng làng Gia Hội (ngày 1/5/1930); các cuộc mít tinh, tuần hành thị uy trong tháng 7/1930…

Ngày 20/3/1931, Chi bộ Thạch Khê Trung được thành lập, nhận nhiệm vụ lãnh đạo phong trào cách mạng của xã Thạch Khê Trung. Chỉ sau một thời gian ngắn, các đoàn thể yêu nước tại các làng, xã đã lần lượt được ra đời.

Trong vai trò là cảm tình Đảng, một cán bộ nông hội, đồng chí Trần Công Lạc vừa tích cực tham gia hoạt động tuyên truyền, vận động do chi bộ đề ra. Nhờ uy tín cũng như khả năng tuyên truyền khéo léo của mình, đồng chí Trần Công Lạc đã vận động được nhiều bà con nông dân tham gia vào hội đi tranh, hội lợp nhà, phường cày, phường cấy,… Thông qua hoạt động của các phường, hội, đồng chí Trần Công Lạc và tổ chức đã giáo dục quần chúng nhân dân về tinh thần yêu nước và tinh thần sẵn sàng tham gia các cuộc đấu tranh chung do chi bộ tổ chức. Tiêu biểu như: phối hợp với nhân dân trong tổng Vân Tán và Hạ Nhất biểu tình thị uy với hơn 600 tham gia (cuối tháng 3/1931); phối hợp với nhân dân nhân dân tổng Vân Tán, Mỹ Duệ, Thổ Ngọa biểu tình lên đến hơn 1.500 người tham gia (ngày 1/5/1931);…

Tháng 5/1931, những hoạt động năng nổ của đồng chí Trần Công Lạc được chi bộ Thạch Khê Trung ghi nhận và đã kết nạp đồng chí vào Đảng. Từ tháng 5 đến tháng 9/1931, tổ chức tín nhiệm giao cho đồng chí Trần Công Lạc đảm nhận vai trò phụ trách tổ đảng kiêm Tổ trưởng Nông hội đỏ làng Nhược Thạch.

 Nhân kỷ niệm ngày Quốc tế đấu tranh chống chiến tranh đế quốc (1/8), Huyện ủy Cẩm Xuyên họp mở rộng đã quyết định tổ chức các cuộc mít tinh tuần hành để trấn áp các thế lực phản động trong huyện vào ngày 1/8/1931. Thực hiện chủ trương của huyện ủy, dưới sự chỉ đạo của chi bộ, người tổ trưởng Nông hội đỏ làng Nhược Thạch Trần Công Lạc đã tích cực tham gia rải truyền đơn, vận động quần chúng chuẩn bị cho cuộc biểu tình lớn. Đến đêm 31/7/1931, truyền đơn đã được rải khắp các tổng, cờ búa liềm được treo cao trên núi Nhược Thạch, Núi Trộn, Động Choác, đình Gia Hội. Tất cả đã sẵn sàng cho cuộc biểu tình mới dưới sự lãnh đạo của các chi bộ Đảng.

 Sáng ngày 31/8/1931, quần chúng nhân dân huyện Cẩm Xuyên đã tập trung tại 5 địa điểm định sẵn. Đồng chí Trần Công Lạc và nhân dân các làng trong xã Thạch Khê Trung, Thạch Khê Thượng đã tập trung tại Chợ Mới – Cát Khánh. Sau khi nghe diễn thuyết, quần chúng nhân dân đã kéo nhau đi tuần hành thị uy rồi mới giải tán. Trước khí thế đấu tranh của quần chúng nhân dân, Tây đồn, Tri huyện và tổng lý cường hào địa phương tỏ ra lúng túng, chỉ dám bố trí lính canh gác và cố thủ không dám ra ngoài.

Để dập tắt ý chí chiến đấu của Nhân dân, trung tuần tháng 8/1931, thực dân Pháp và chính quyền tay sai đã tập trung lính khố xanh về đóng thêm đồn ở Cẩm Xuyên, đồng thời lập thêm các điếm canh với nhiều dụng cụ tra tấn. Kẻ địch phối hợp với hệ thống mật thám và quan lại địa phương đã tiến hành vây ráp, bắt và cầm tù nhiều đảng viên, quần chúng yêu nước Cẩm Xuyên.

Tháng 10/1931, đồng chí Trần Công Lạc bị bắt. Từ tháng 10/1931 đến tháng 12/1933, đồng chí bị giam lần lượt tại đồn Yên Dượng, nhà lao Hà Tĩnh. Dù bất cứ ở hoàn cảnh nào, đồng chí Trần Công Lạc vẫn một lòng kiên trung, luôn giữ bí mật cho Đảng.

Năm 1934, sau khi được trả tự do, đồng chí Trần Công Lạc bắt liên lạc với tổ chức để tiếp tục hoạt động cách mạng.

Sau Cách mạng tháng Tám năm 1945, đồng chí Trần Công Lạc được bầu là ủy viên Ủy ban Nhân dân cách mạng lâm thời Nhược Thạch.

Cuối năm 1945, Chi bộ Thạch Khê Trung khôi phục, đổi tên thành Chi bộ Quang Huy. Tháng 10/1946, đồng chí Trần Công Lạc được kết nạp Đảng lần thứ hai tại Chi bộ Quang Huy.

Trong những giai đoạn lịch sử tiếp theo, đồng chí Trần Công Lạc luôn được tổ chức tín nhiệm giao giữ nhiều vị trí quan trọng ở tại địa phương.

Tháng 3/1946 - 7/1947, đồng chí Trần Công Lạc là Trưởng ban Cứu thương xã Quang Huy.

Tháng 8/1947 - 12/1950, đồng chí Trần Công Lạc là Ủy viên Ban chấp hành Nông hội xã Quang Huy.

Năm 1951 - 1956, đồng chí Trần Công Lạc là Bí thư Đảng ủy xã Quang Huy.

Từ tháng 10/1956 đến 6/1964, đồng chí Trần Công Lạc được tổ chức tín nhiệm bầu giữ chức vụ Bí thư Đảng ủy xã Cẩm Quang trong ba nhiệm kỳ liên tục.

Tháng 6/1964 - 6/1975, đồng chí Trần Công Lạc là Chủ tịch Mặt trận xã Quang Huy.

Từ một thanh niên yêu nước, đồng chí Trần Công Lạc sớm được giác ngộ cách mạng và từng bước trưởng thành. Trong phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh, đồng chí được giao phụ trách tổ đảng kiêm Tổ trưởng Nông hội đỏ, trực tiếp tham gia vận động, tập hợp quần chúng làng Nhược Thạch và trở thành một trong những hạt nhân của phong trào ở địa phương. Phát huy tinh thần Xô viết Nghệ Tĩnh, trên cương vị Bí thư Chi bộ xã Quang Huy – Cẩm Quang, đồng chí Trần Công Lạc cùng Chi bộ tiếp tục lãnh đạo nhân dân tham gia các phong trào đấu tranh, góp phần vào thắng lợi chung của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ. Với những đóng góp trong quá trình hoạt động cách mạng, đồng chí được Đảng và Nhà nước tặng nhiều phần thưởng cao quý, trong đó có Huy chương Kháng chiến hạng Nhất (1958), Huân chương Kháng chiến hạng Nhất (1988), Tỉnh ủy Hà Tĩnh công nhận là người hoạt động cách mạng trước ngày 1/1/1945 đã hi sinh, từ trần (lão thành cách mạng),…                                                                 

Tài liệu tham khảo:

- Lịch sử Đảng bộ xã Cẩm Quang tập 1 (1930-2005), xuất bản tháng 2/2010

- Lịch sử Đảng bộ tỉnh Hà Tĩnh tập 1, NXB Chính trị quốc gia  năm 1993

- Lịch sử Đảng bộ huyện Cẩm Xuyên tập I (1930-1954), NXB Chính trị Quốc gia năm 1997.

- Lý lịch Đảng viên của đồng chí Trần Công Lạc;

- Lời kể, tư liệu do gia đình đồng chí Trần Công Lạc cung cấp.