7529800

Nghị quyết 80 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam đã đề ra mục tiêu phấn đấu hoàn thành việc số hóa 100% các di sản văn hóa đã được xếp hạng cấp quốc gia, cấp quốc gia đặc biệt vào năm 2026. Chính phủ cũng đã có quyết định triển khai chương trình số hóa di sản giai đoạn 2021-2030, mục tiêu 100% di sản được số hóa và ứng dụng trên nền tảng số. 

Trong bối cảnh chuyển đổi số đang diễn ra mạnh mẽ như hiện nay, có thể khẳng định rằng số hóa đã và đang trở thành một công cụ quan trọng, hiệu quả trong công tác quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa. Thực tiễn càng cho thấy tính cấp thiết của quá trình này khi di sản văn hóa đang đứng trước những nguy cơ và thách thức hiện hữu và công tác bảo vệ, phát huy và quảng bá giá trị di sản văn hóa cũng gặp không ít trở ngại.

Đối với Bảo tàng Nghệ An – Xô viết Nghệ Tĩnh, nơi lưu giữ hơn 47.000 hiện vật, tư liệu quý giá về lịch sử - văn hóa địa phương, việc triển khai số hóa không chỉ là xu hướng tất yếu mà còn là giải pháp quan trọng nhằm “đánh thức” di sản trong thời đại công nghệ số.

Vai trò và tầm quan trọng của công tác số hóa trong bảo tàng hiện nay

Số hóa giúp tạo ra các bản sao kỹ thuật số của hiện vật, tài liệu, hình ảnh, qua đó hạn chế tối đa việc tiếp xúc trực tiếp với hiện vật gốc – nguyên nhân chính gây xuống cấp theo thời gian. Trong trường hợp hiện vật bị hư hỏng, thất lạc hoặc chịu tác động của thiên tai, các dữ liệu số sẽ đóng vai trò là nguồn tư liệu thay thế quan trọng.

Ứng dụng công nghệ số cho phép xây dựng cơ sở dữ liệu hiện vật khoa học, đồng bộ, dễ tra cứu. Thông tin về hiện vật được chuẩn hóa, liên kết và cập nhật thường xuyên, giúp công tác kiểm kê, bảo quản, nghiên cứu trở nên thuận lợi và chính xác hơn.

Số hóa mở ra khả năng xây dựng các hình thức trưng bày hiện đại như bảo tàng ảo, trưng bày trực tuyến, ứng dụng công nghệ thực tế ảo (VR), thực tế tăng cường (AR)… Nhờ đó, trải nghiệm của công chúng được nâng cao, đặc biệt là đối tượng giới trẻ. Đồng thời, dữ liệu số cũng là nguồn tư liệu phong phú phục vụ công tác giáo dục, truyền thông, góp phần đưa di sản đến gần hơn với cộng đồng.

Không gian trưng bày truyền thống bị giới hạn bởi địa lý và thời gian, trong khi các nền tảng số cho phép công chúng tiếp cận di sản mọi lúc, mọi nơi. Đây là yếu tố quan trọng trong việc quảng bá hình ảnh bảo tàng và thu hút khách tham quan, đặc biệt trong bối cảnh hội nhập quốc tế.

Nguồn dữ liệu số hóa tạo điều kiện thuận lợi cho các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước tiếp cận, khai thác thông tin. Đồng thời, đây cũng là cơ sở để tăng cường hợp tác, trao đổi dữ liệu giữa các bảo tàng và các tổ chức văn hóa.

 Những kết quả bước đầu trong công tác số hóa tại Bảo tàng Nghệ An – Xô viết Nghệ Tĩnh

Trong những năm gần đây, Bảo tàng Nghệ An – Xô viết Nghệ Tĩnh đã từng bước nhận thức rõ vai trò của chuyển đổi số, xác định số hóa là một trong những nhiệm vụ quan trọng trong chiến lược phát triển. Lãnh đạo đơn vị đã quan tâm chỉ đạo, từng bước đầu tư nguồn lực, xây dựng kế hoạch triển khai phù hợp với điều kiện thực tế.

Bảo tàng đã tiến hành kiểm kê, chuẩn hóa thông tin và số hóa một phần hệ thống hiện vật đang lưu giữ. Các thông tin cơ bản như tên gọi, niên đại, chất liệu, nguồn gốc, tình trạng bảo quản… được nhập vào hệ thống dữ liệu.

Tính đến nay, tổng số hiện vật gốc của Bảo tàng là 23.949 hiện vật. Trên cơ sở đó, công tác số hóa đã đạt được một số kết quả bước đầu đáng ghi nhận:

·        Số hóa 3D: 349 hiện vật

·        Số hóa 2D (scan): 2.000 trang tư liệu và 5.614 ảnh tư liệu

Những con số trên không chỉ phản ánh kết quả bước đầu của công tác số hóa mà còn mang nhiều ý nghĩa đáng chú ý trong bối cảnh chuyển đổi số hiện nay.

Trước hết, với 23.949 hiện vật gốc, việc thực hiện số hóa 3D được 349 hiện vật cho thấy Bảo tàng đã có sự lựa chọn bước đi phù hợp khi ưu tiên số hóa sâu đối với những hiện vật tiêu biểu, có giá trị cao về lịch sử, khoa học và trưng bày. Mặc dù tỷ lệ số hóa 3D còn khiêm tốn so với tổng số hiện vật (khoảng 1,5%), song đây là loại hình số hóa đòi hỏi kỹ thuật, thời gian và chi phí lớn, do đó kết quả này thể hiện sự nỗ lực đáng ghi nhận trong điều kiện nguồn lực còn hạn chế.

Đối với số hóa 2D, việc thực hiện 2.000 trang tư liệu và 5.614 ảnh tư liệu cho thấy Bảo tàng đã tập trung vào nhóm tài liệu có tính dễ triển khai hơn, đồng thời mang lại hiệu quả cao trong công tác lưu trữ, tra cứu và phục vụ nghiên cứu. Đây là hướng đi hợp lý, góp phần nhanh chóng hình thành nguồn dữ liệu số có thể khai thác rộng rãi.

Xét trong tổng thể, các kết quả trên cho thấy công tác số hóa của Bảo tàng đang ở giai đoạn khởi đầu nhưng đã có định hướng rõ ràng: kết hợp giữa số hóa chiều sâu (3D hiện vật tiêu biểu) và số hóa diện rộng (2D tư liệu, hình ảnh). Cách tiếp cận này phù hợp với xu thế chung của nhiều bảo tàng hiện nay, đặc biệt trong điều kiện chưa có đầy đủ nguồn lực để triển khai đồng bộ trên quy mô lớn.

Bên cạnh đó, việc xây dựng cơ sở dữ liệu bước đầu giúp cán bộ chuyên môn thuận tiện hơn trong công tác quản lý, tra cứu và phục vụ nghiên cứu. Nhiều hình ảnh, tài liệu quý liên quan đến phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh và lịch sử địa phương đã được quét (scan), chụp ảnh và lưu trữ dưới dạng số. Đây là nguồn tư liệu quan trọng phục vụ công tác trưng bày, tuyên truyền và nghiên cứu khoa học.

Về hệ thống trưng bày, từ nguồn tài liệu, hiện vật được số hóa, Bảo tàng đã mang đến cho du khách cơ hội khám phá bằng nhiều ứng dụng công nghệ hiện đại như trưng bày ảo, tham quan tương tác 3D, thuyết minh tự động, trải nghiệm qua kính thực tế ảo. Những công nghệ này cho phép người xem “bước vào” các di tích lịch sử - văn hóa, tái hiện những không gian đã mất hoặc khó tiếp cận, từ đó mở rộng khả năng tìm hiểu, cảm nhận di sản mà không bị giới hạn bởi không gian, thời gian.

Việc ứng dụng hệ thống AI trong phần trưng bày tại bảo tàng cho phép du khách đặt câu hỏi và nghe thuyết minh tự động về các hiện vật. Các bảo vật quốc gia và hiện vật quý giá được trình chiếu dưới dạng hình ảnh 3D mapping cho phép khách tham quan chạm vào, xoay và xem xét chi tiết ở mọi góc độ. Thiết bị Kiosk tương tác đa điểm tích hợp lượng dữ liệu đồ sộ về lịch sử, văn hóa, địa lý, ẩm thực xứ Nghệ, giúp việc tra cứu thông tin trở nên sinh động và hấp dẫn…

Bên cạnh đó, trong những năm gần đây, Bảo tàng đã đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin trong hoạt động trưng bày và truyền thông như xây dựng website, đăng tải thông tin, hình ảnh hiện vật, bài viết nghiên cứu; sử dụng nhiều nền tảng mạng xã hội để truyền thông, quảng bá hoạt động. Một số nội dung trưng bày được số hóa dưới dạng hình ảnh, video, góp phần làm phong phú hình thức tiếp cận của công chúng.

Tuy nhiên, so với yêu cầu của chuyển đổi số toàn diện, tỷ lệ số hóa hiện nay vẫn còn khoảng cách nhất định. Điều này đặt ra yêu cầu trong thời gian tới bảo tàng cần tiếp tục mở rộng phạm vi số hóa, đồng thời nâng cao chất lượng dữ liệu, tiến tới xây dựng hệ sinh thái dữ liệu số hoàn chỉnh, phục vụ hiệu quả cho công tác quản lý, nghiên cứu và phát huy giá trị di sản.

So với các bảo tàng trong cả nước, công tác số hóa tại Bảo tàng Nghệ An – Xô viết Nghệ Tĩnh vẫn đang ở giai đoạn đầu, quy mô và mức độ ứng dụng còn hạn chế. Tuy nhiên, trong điều kiện nguồn lực còn khó khăn, những kết quả bước đầu đạt được là phù hợp và có ý nghĩa nền tảng quan trọng.

Điểm đáng ghi nhận là Bảo tàng đã xác định được hướng đi đúng: ưu tiên xây dựng dữ liệu số, từng bước tiếp cận công nghệ mới, làm cơ sở để phát triển các sản phẩm số trong tương lai.

Công tác số hóa đang trở thành xu hướng tất yếu và là chìa khóa quan trọng để bảo tàng phát triển trong thời đại số. Đối với Bảo tàng Nghệ An – Xô viết Nghệ Tĩnh, những kết quả bước đầu đạt được đã cho thấy hướng đi đúng đắn, đồng thời mở ra nhiều cơ hội để nâng cao hiệu quả bảo tồn và phát huy giá trị di sản.

Trong thời gian tới, với sự quan tâm đầu tư và nỗ lực đổi mới, công tác số hóa tại Bảo tàng hứa hẹn sẽ có những bước phát triển mạnh mẽ hơn, góp phần đưa di sản Nghệ An đến gần hơn với công chúng trong nước và quốc tế.

                                                                                                                 Trần Thị Hồng Nhung